Late Antique Feudal Opposition in Armenia

İşhani (Gürcüce: იშხანი; translit.: işh'ani), günümüzde Artvin'in Yusufeli ilçesine bağlı olup Tao-Klarceti bölgesinin önemli dini merkezlerinden biridir. Giorgi Merçule'nin 951 tarihli eserine göre manastır, 9. yüzyılın ilk yarısında Rahip Saba tarafından, Gürcü kralı Adarnase'nin desteğiyle inşa edilmiştir. Yapı, daha önce 7. yüzyılda Piskopos Nerses tarafından yaptırılmış bir kilisenin kalıntıları üzerine kurulmuş ve eski apsis yeni yapıya dâhil edilmiştir.

11. yüzyılın ilk yarısında iki aşamalı bir yenileme geçiren manastır, özellikle 1032'de IV. Bagrat döneminde kapsamlı biçimde onarılmış ve cepheleri düzgün kesme taşlarla yeniden düzenlenmiştir. Çoruh Havzası'nın başlıca piskoposluk merkezlerinden biri olan İşhani, Osmanlı döneminde bir süre daha varlığını sürdürmüş, 17. yüzyılda işlevini yitirmiştir. Yapı, 19. yüzyıl sonlarından 1983'e kadar kısmen cami olarak kullanılmış, 1987'de ise tescillenerek koruma altına alınmıştır.

Kompleksin ana yapısı olan İşhani Kilisesi, yaklaşık 34,95 × 20,75 m ölçülerinde, haçvari planlı ve kubbeli bazilika tipindedir. Yığma teknikle ve kesme taş kullanılarak inşa edilen yapının doğu cephesi kademeli bir düzenlemeye sahiptir; ortada apsis, yanlarda pastoforion mekânları yer alır. Kubbe sekizgen kasnak üzerine oturmakta, dışta konik külahla sonlanmaktadır.

Yapı süsleme bakımından da önemlidir. Güney cephede yoğunlaşan geometrik ve bitkisel kabartmaların yanı sıra, batı haç kolunun güneyinde yer alan aslan ve ejder tasvirli kabartma öne çıkar. İç mekândaki fresklerin büyük bölümü tahrip olmuş olmakla birlikte, kubbe ve pencere içlerinde bazı örnekler korunmuştur; kubbe merkezinde yer alan haç kompozisyonu günümüzde de görülebilmektedir. Restorasyon sırasında batı kapısı üzerinde Eski Ahit'teki Anania, Azaria ve Misael sahnesini betimleyen bir fresk ortaya çıkarılmıştır.

Ana kilisenin dışında, 1006 yılına tarihlenen tek nefli bir şapel de günümüze ulaşmıştır. Beşik tonozla örtülü bu yapının apsisinde fresk kalıntıları bulunmaktadır. Tüm bu veriler, İşhani Manastırı'nın mimari gelişimi, çok katmanlı yapısı ve sanatsal unsurlarıyla Tao-Klarceti bölgesinin en önemli anıtsal merkezlerinden biri olduğunu göstermektedir.

KC. Kartlis Tskhovreba. Vol. I-II. Edited by Simon Kaukhchishvili. Tbilisi: Sakhelgami, 1955-59.

Vakhushti Batonishvili, Aghtsera Samepossa Sakartvelossa, Kartlis Tskhovreba, Teksti Dadgenili Qvela Dziritadi Khelnatseris Mikhedvit S. Qaukhchishvilis Mier, C. IV, Tbilisi, 1973.

Giorgi Merčʽule. Cʽxovreba cminda Grigol Xanżtʽelisa. Nikozisa da Cʽxinvali eparkʽia, 2015.

Artvinli, Taner. Artvin Yer Adları Sözlüğü. İstanbul, Chiviyazıları Yayınevi, 2013.

Aytekin, Osman. Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin'deki Mimari Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1999.

Bayram, Fahriye. Artvin'deki Gürcü Manastırlarının Mimarisi, Ege Yayınları, İstanbul 2005.

Canöz, Muhammed Enes, Artvin'deki Bir Grup Orta Çağ Bagratlı Dönemi Kilise Mimarisinde Bizans Etkileri, On Dokuz Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Samsun 2019.

Djobadze, Wahtang. Early Medieval Georgian Monasteries in Historic Tao, Klarjet'i, and Savset'i, F. Steiner, Michigan 1992.

Elyiğit, U., Korkut, T. "Tao-Klarceti Bölgesi Hıristiyan Dini Mimarisinde Görülen Palmet Motifleri", Journal of Art History/Sanat Tarihi Dergisi, 2023, 32(1).

Kadiroğlu, Mine, İşler, Bülent, Gürcü Sanatının Ortaçağı, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2010.

Khoshtaria D., Shatberdis (Eni-Rabat'is) eklesia da Klarjetis arkitektur'is mkhatvrul-istoriuli problemebi, disertatsia, Tbilisi, 2004.

Khoshtaria, D., Klarjetis Eklesiebi Da Monasterebi, Artanuji, Tbilisi 2005.

Korkut, Tahsin, Artvin ve Erzurum'daki Gürcü Dini Mimarisinde Süsleme, Hiperlink Yayınları, 2018.

Korkut, Tahsin, Artvin'deki İşhan ve Cevizli (Tbeti) Manastır Kiliselerindeki Taş Süsleme Örnekleri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van 2010.

Korkut, Tahsin, Demiröz Aktaş, Yeliz. "İşhan (İşhani) Manastır Kilisesi'nin Dünü ve Bugünü", Journal of Academic Tourism Studies, Cilt:4 Sayı:2, 19-41.

Kudava, Buba ed. Tao Klarjeti - Historical and Cultural Essays. Artanuji, 2018.

Marr, N., Dnevnik Poezdki v Shavshiyu i Klardzhiyu, MAK, vyp. VII, Sankt-Peterburg, 1911.

Silogava, Valeri, Shengelia, Kakha. Tao-Klarceti, Kapkasis Universitetis Gamotsemebi. Tiflis 2006.