Kilise · #88
Barhal Kilisesi
Yusufeli, Artvin, Türkiye
0:00 / 0:00
1x
Dönem
10. Yüzyıl (961-973)
Mimari Tarzı
Gürcü Mimarisi
Kültür
Gürcü
Durum
Kısmen Ayakta
İl / İlçe
Artvin / Yusufeli, Altıparmak Köyü
Koordinatlar
41.4851°N, 41.3723°E

Parhali (Gürcüce: პარხალი; okunuşu: "p'arh'ali"), tarihsel Tao bölgesinde hem küçük bir coğrafi alanı hem de bu alanın merkez yerleşimini ifade eden bir toponimdir. Günümüzde Artvin iline bağlı Yusufeli ilçesi sınırları içinde yer alan yerleşim, zamanla Barhal biçimini almış, 1959 yılında ise Altıparmak adıyla resmî olarak değiştirilmiştir. Gürcüce kökenli olan Parhali adı, "ağıl" anlamındaki parehi (ფარეხი) kelimesinden türemiş olup, genel anlamda otlak veya hayvancılıkla ilişkili bir alanı ifade etmektedir.

Parhali yerleşiminin en önemli tarihsel yapısı, Parhali Manastırı'nın ana kilisesi olan Parhali Kilisesi'dir. Şatberdi Manastırı'nda 973 yılında istinsah edilen Parhali İncili'ne göre, manastır Gürcü Kralı III. Davit tarafından 10. yüzyılın ikinci yarısında (961-973) inşa ettirilmiştir. Vaftizci Yahya'ya ithaf edilen bu manastır kompleksi, bir ana kilise ile iki küçük şapelden oluşmaktaydı. Ana kilise 1677 yılında camiye dönüştürülmüş ve bu işlevini uzun süre sürdürmüştür.

Parhali Manastırı, yalnızca mimari açıdan değil, aynı zamanda yazılı kültür açısından da büyük önem taşımaktadır. Gürcü hagiografisinin en erken örneklerinden biri olan ve kimi araştırmacılar tarafından Gürcü edebiyatının ilk romanı olarak değerlendirilen Şuşanik'in Şehadeti adlı eserin günümüze ulaşan en eski nüshasının burada kaleme alınmış olması, manastırın bir yazı merkezi olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Aynı dönemde Gabriel adlı bir kişi tarafından burada İncil nüshalarının çoğaltıldığı da bilinmektedir.

Yapı, sonraki yüzyıllarda çeşitli eklemeler ve onarımlar geçirmiştir. Gürcü Kralı Büyük Aleksandre döneminde güney girişin önüne üç yönden kemerlerle açılan bir son cemaat mekânı eklenmiş, orta nefin güney duvarındaki kırmızı boyalı yazıta göre ise Patrik VIII. İoane döneminde (1495-1507) önemli onarımlar gerçekleştirilmiştir. 1518 yılında Atabek Kvarkvare tarafından batı girişin önüne yeni bir bölüm ilave edilmiştir.

Parhali Kilisesi, 19. yüzyılda bölgeyi gezen Giorgi Kazbegi tarafından ayrıntılı biçimde tanımlanmıştır. Kazbegi, yapının Türkiye'deki diğer Gürcü kiliselerinden farklı bir görünüme sahip olduğunu, dış formunun dönemin tiyatro yapılarıyla benzerlik gösterdiğini ifade etmiş ve kubbesiz bu yapının o tarihte Tbeti Kilisesi'ne kıyasla daha iyi korunmuş durumda olduğunu belirtmiştir. Parhali Kilisesi, sahip olduğu tarihsel ve kültürel değer nedeniyle 1987 yılında Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiştir.

Kaynaklar

KC. Kartlis Tskhovreba. Vol. I-II. Edited by Simon Kaukhchishvili. Tbilisi: Sakhelgami, 1955-59.

Artvinli, Taner. Artvin Yer Adları Sözlüğü. İstanbul, Chiviyazıları Yayınevi, 2013.

Aytekin, Osman. Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin'deki Mimari Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1999.

Bakradze, D., Arkheologicheskoe puteshestvie po Gurii i Adzhare, Sankt-Peterburg: Tipografiya Imperatorskoy Akademii Nauk, 1878.

Bayram, Fahriye. Artvin'deki Gürcü Manastırlarının Mimarisi, Ege Yayınları, İstanbul 2005.

Djobadze, Wahtang. Early Medieval Georgian Monasteries in Historic Tao, Klarjet'i, and Savset'i, F. Steiner, Michigan 1992.

Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Günlükleri–Türkiye Gürcistanı'nda Üç Ay (Çeviri: Rıdvan Atan), Doruk Yayınları, 2019.

Kadiroğlu, Mine, İşler, Bülent, Gürcü Sanatının Ortaçağı, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2010.

Kazbegi, G., Sami Tve Turketis Sakartveloshi, Batumi, 1995.

Kudava, Buba ed. Tao Klarjeti - Historical and Cultural Essays. Artanuji, 2018.

Silogava, Valeri, Shengelia, Kakha. Tao-Klarceti, Kapkasis Universitetis Gamotsemebi. Tiflis 2006.