Kale · #87
Şatberdi Manastırı ve Kalesi
Merkez, Artvin, Türkiye
0:00 / 0:00
1x
Dönem
9. Yüzyıl
Mimari Tarzı
Gürcü Mimarisi
Kültür
Gürcü
Durum
Harap
İl / İlçe
Artvin / Merkez, Okumuşlar Köyü
Koordinatlar
41.5977°N, 42.0665°E

Tarihî Klarceti bölgesinde yer alan Boselta (günümüzde Artvin merkez ilçesine bağlı Okumuşlar köyü), Orta Çağ'da önemli bir dini merkez olarak öne çıkan Şatberdi Manastırı'na ev sahipliği yapmaktadır. Yerleşimin yaklaşık 400 metre güneybatısında, ormanlık ve nispeten düz bir alanda, manastırın günümüze ulaşabilen kalıntıları bulunmaktadır. Bu kalıntılar arasında harap durumdaki ana kilise ile manastır kompleksine ait çeşitli yapı izleri yer almaktadır. Grigol Hantsteli tarafından, büyük olasılıkla I. Bagrat Kurapalati'nin desteğiyle 9. yüzyılın ilk yarısında kurulan Şatberdi Manastırı, Gürcü dini ve kültürel tarihinde özellikle yazıcılık faaliyetleri ve teolojik üretimiyle dikkat çeken başlıca merkezlerden biri olmuştur.

Şatberdi Manastırı'nın kesin konumu, uzun süre bilim dünyasında tartışmalı bir mesele olarak kalmıştır. 19. yüzyıldan itibaren M. Brosset, P. Ingoroqva, N. Marr, E. Takaishvili, D. Khoshtaria, İ. Giviashvili, T. Khutsishvili, M. Kadiroğlu ve V. Jobadze gibi birçok araştırmacı bu konuya dair farklı görüşler ortaya koymuştur. Mine Kadiroğlu 1995 yılında Boselta civarında tespit ettiği geniş manastır kompleksini, Grigol Hantsteli'nin hayatını anlatan metinlerle karşılaştırarak Şatberdi ile özdeşleştirmiştir. Şatberdi'nin Boselta yakınlarında konumlandığı görüşünü destekleyen önemli verilerden biri, burada bulunan bir kiliseye ait yazıtın paleografik kopyasıdır; yazıtta Bagrat Kurapalates ve Kraliçe Mariam'ın adlarının geçmesi, hem kronoloji hem de yer tespiti açısından önemli ipuçları sunmaktadır.

Günümüzde manastır kompleksinin büyük ölçüde yıkılmış olduğu görülmektedir. Ana kiliseden yalnızca doğu ve güney duvarlarının kısmi kalıntıları ayakta kalmış, dış kaplama taşları büyük ölçüde kaybolmuştur. Bunun yanı sıra iki küçük şapel ve bir yemekhane yapısının izleri de tespit edilebilmektedir. Arkeolojik bulgular, kompleksin aslında kubbeli bazilika planına sahip bir kilise ile buna bağlı çeşitli yapı birimlerinden oluştuğunu göstermektedir. Doğuya yönelen yarım daire planlı apsis ve onun iki yanında yer alan dikdörtgen mekânlar planın temel unsurlarını oluşturur.

Manastırın hemen yakınında yer alan Şatberdi Kalesi, kompleksin savunma sisteminin bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Türkçe kaynaklarda Boselt Kalesi olarak da anılan bu yapı, manastıra hâkim bir konumda inşa edilmiş olup, muhtemelen onu koruma amacı taşımaktadır. Kale içerisinde yer alan tek nefli küçük kiliseden ise günümüze yalnızca yıkıntılar ulaşmıştır. Tüm bu veriler, Şatberdi'nin yalnızca bir manastır kompleksi değil, aynı zamanda askeri ve dini unsurların birlikte örgütlendiği önemli bir merkez olduğunu ortaya koymaktadır.

Kaynaklar

Giorgi Merčʽule. Cʽxovreba cminda Grigol Xanżtʽelisa. Nikozisa da Cʽxinvali eparkʽia, 2015.

KC. Kartlis Tskhovreba. Vol. I-II. Edited by Simon Kaukhchishvili. Tbilisi: Sakhelgami, 1955-59.

Artvinli, Taner. Artvin Yer Adları Sözlüğü. İstanbul, Chiviyazıları Yayınevi, 2013.

Aytekin, Osman. Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin'deki Mimari Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1999.

Bayram, Fahriye. Artvin'deki Gürcü Manastırlarının Mimarisi, Ege Yayınları, İstanbul 2005.

Djobadze, Wahtang. Early Medieval Georgian Monasteries in Historic Tao, Klarjet'i, and Savset'i, F. Steiner, Michigan 1992.

Kadiroĝlu M., Untersuchungen an mittelalterlichen georgischen Baudenkmälern in Nordost-Anatolien, Georgica, 22, 1999.

Kadiroğlu, Mine, İşler, Bülent, Gürcü Sanatının Ortaçağı, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2010.

Khoshtaria D., Shatberdis (Eni-Rabat'is) eklesia da Klarjetis arkitektur'is mkhatvrul-istoriuli problemebi, disertatsia, Tbilisi, 2004.

Kudava, Buba ed. Tao Klarjeti - Historical and Cultural Essays. Artanuji, 2018.

Silogava, Valeri, Shengelia, Kakha. Tao-Klarceti, Kapkasis Universitetis Gamotsemebi. Tiflis 2006.