Kilise · #83
Tibeti Kilisesi
Şavşat, Artvin, Türkiye
0:00 / 0:00
1x
Dönem
10. Yüzyıl (1961'de tahrip)
Mimari Tarzı
Gürcü Mimarisi
Kültür
Gürcü
Durum
Harap
İl / İlçe
Artvin / Şavşat, Cevizli Köyü
Koordinatlar
41.9354°N, 42.7144°E

Tbeti (ტბეთი) adı, Gürcücede "göl" anlamına gelen tba (ტბა) sözcüğü ile yer bildiren -eti (-ეთი) ekinin birleşiminden türetilmiş olup "göller yöresi" ya da "göller bölgesi" anlamına gelmektedir. Nitekim Gürcü coğrafyacı Vakhuşti, Tbeti adının çevredeki çok sayıdaki gölden kaynaklandığını açıkça belirtir. Yer adı Türkiye'de Tbet biçiminde benimsenmiş, daha geç bir dönemde ise Tibet şekline dönüşmüştür.

Tbeti Katedrali, tarihsel Şavşeti bölgesinde, günümüzde Şavşat ilçesine bağlı Cevizli Köyü'nde yer alan ve Orta Çağ boyunca bölgenin en önemli manastır ve piskoposluk merkezlerinden biri olarak işlev gören anıtsal bir yapıydı; aynı zamanda yazı ve kitap üretimi açısından da dikkate değer bir kültür merkezi konumundaydı. 10. yüzyılın başlarında kurulduğu kabul edilen katedral, sonraki dönemlerde çok sayıda onarım ve yeniden inşa evresi geçirmiş; ilk aşamada sekiz kollu bir plan anlayışına sahipken, yüzyılın sonlarına doğru haç planlı ve kubbeli yeni bir yapı biçimine dönüştürülmüştür.

11-14. yüzyıllar arasında gerek mimari düzenleme gerekse bezeme unsurları bakımından çeşitli müdahalelerle genişletilen yapı, 20. yüzyılın ortalarına kadar büyük ölçüde ayakta kalmış, ancak 1961 yılında tahrip edilmiştir; günümüzde manastır kompleksinden yalnızca ana katedrale ait kalıntılar korunabilmiştir. Katedralin adanışı konusunda kaynaklar arasında farklı görüşler bulunmaktadır: bazı çalışmalarda yapının Meryem Ana'ya ithaf edildiği belirtilirken, 995 tarihli Tbeti Dört İncil elyazmasına dayanan veriler, kilisenin Kutsal Havariler adına adanmış olabileceğini göstermektedir. Daha sonraki bir aşamada ise yapının Aziz Georgios adına yeniden takdis edildiği anlaşılmaktadır.

Yerel anlatılara göre, katedralin yıkıntı hâline gelmiş taşları bir dönem Şavşat'taki idarî bir yapının inşasında kullanılmış, söz konusu yapı da ilerleyen yıllarda tekrar yıkılmıştır.

Kaynaklar

Matiane Kartlisa, Kartlis Tskhovreba, C.1, Sakhelgami, Tbilisi 1955.

Sumbat Davitis-dze, Tskhovrebai da Utsqebai Bagratonianta, Kartlis Tskhovreba, C. I, Sakhelgami, Tbilisi 1955.

Vakhushti Batonishvili, Aghtsera Samepossa Sakartvelossa, Kartlis Tskhovreba, C. IV, Tbilisi, 1973.

Amiranashvili, Sh., Kartuli Khelovnebis Istoria, Tbilisi, 1971.

Aytekin, Osman, Artvin'deki Mimari Eserler I, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Doktora Tezi, Van 1996.

Aytekin, Osman, Ortaçağdan Osmanlı Dönemine kadar Artvin'deki Mimari Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1999.

Bakradze, D., Arkeologiuri Mogzaureba Guriasa da Acharashi, Batumi 1987.

Baumgartner, B., Studien zur historischen Geographie von Tao-Klarjeti (Dissertation), Wien, 1996.

Beridze, V., Mesto Pamyatnikov Tao-Klardzheti v Istorii Gruzinskoi Arkhitektury, Tbilisi, 1981.

Canöz, Muhammed Enes, Artvin'deki Bir Grup Orta Çağ Bagratlı Dönemi Kilise Mimarisinde Bizans Etkileri, On Dokuz Mayıs Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, Samsun 2019.

Djobadze W., Early Medieval Georgian Monasteries in Historic Tao, Klardjeti and Ŝavŝeti, Stuttgart, 1992.

Kadiroğlu, Mine, İşler Bülent, Gürcü Sanatının Ortaçağı, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara, 2010.

Khoshtaria, D., Tbetis Tadzris Istoriidan, "Sakartvelos Sidzveleni", 4-5, 2003.

Korkut, Tahsin, Artvin ve Erzurum'daki Gürcü Dini Mimarisinde Süsleme, Hiperlink Yayınları, 2018.

Korkut, Tahsin, Artvin'deki İşhan ve Cevizli (Tbeti) Manastır Kiliselerindeki Taş Süsleme Örnekleri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van 2010.

Marr, N., Dnevnik Poezdki v Shavshiyu i Klardzhiyu, MAK, vyp. VII, Sankt-Peterburg, 1911.

Pavlinov, A. M., Batumskaya Oblast', Ekspeditsiya na Kavkaze 1888 Goda, Materialy po Arkheologii Kavkaza, vyp. III, Moscow, 1893.

Takaishvili, E., Arkheologicheskie Ekskursii, Razyskaniya i Zametki, vyp. III, Tbilisi, 1907.

Thierry, M., Topographie et État Actuel des Monuments Géorgiens en Turquie Orientale, Revue des Études Géorgiennes et Caucasiennes, 5, 1989.

Thierry, N. et M., Notes d'un Voyage en Géorgie Turque, Bedi Kartlisa, vol. VIII–IX, №34–35, Paris, 1960.

Uvarova, P., Kavkaz: Abkhaziya, Adzhariya, Shavshetiya, Poskhovskii uchastok. Putevye zametki, C. II, Moscow 1891.