Late Antique Feudal Opposition in Armenia

Ardanuç Kalesi Gürcüce Artanucis Tskhe ve Türkçe Gevhernik Kalesi olarak geçmektedir. Ardanuç isminin kökeni ise bilinmemektedir. Antik Çağ kaynaklarında Ardanuç adına rastlanmaz. Ancak Yunan matematikçi ve coğrafyacı Klaudios Ptolemaios'un MS 2. yüzyılda İberia Krallığı kenti olarak sözünü ettiği Artanissa'nın Ardanuç olduğu sanılmaktadır. Kale ile ilgili doğrudan ilk bilgi Gürcü kaynağı Kartlis Tskhovreba'da verilmektedir ve İberia kralı Vakhtang Gorgasali tarafından 5. yüzyılda inşa edildiği aktarılmaktadır.

Kale, tarihî Klarjeti bölgesinde, Ardanuç Nehri kıyısında yer almaktadır. Ardanuç Kalesi, eski şehrin üzerinde yükselen dik bir kaya kütlesinin zirvesinde yer almakta olup ölçüleri yaklaşık 220×55 metredir. Kale içerisinde birkaç yapının sınırlı kalıntıları mevcuttur; bunlar arasında Petrus ve Pavlus Kilisesi'nin doğu duvarları ve çok az da olsa duvar resimlerine ait izler bulunmaktadır.

IX. yüzyılda I. Aşot Kuropalates, Emevi halifesi II. Mervan tarafından yıkılan kaleyi yeniden inşa etmiş ve burayı başkent hâline getirmiştir. Aşot Kuropalates, 826 yılında Ardanuç Kalesi'ndeki kiliseye defnedilmiştir. IX. yüzyılın sonlarından itibaren kale, I. Aşot'un soyundan gelenlerin hâkimiyetinde kalmış, 1010 yılında birleşik Gürcistan'ın ilk kralı III. Bagrat tarafından ele geçirilmiştir. XIII. yüzyıldan itibaren kale, Atabeylerin mülkü olmuş, XVI. yüzyıldan sonra ise Osmanlı Devleti'nin hâkimiyetine girmiştir.

Ptol. Geogr. Claudii Ptolemæi Geographia I-III, (Ed. Carl Müller), Paris: Alfredo Firmin Didot, 1883.

KC. Kartlis Tskhovreba. Vol. I. Edited by Simon Kaukhchishvili. Tbilisi: Sakhelgami, 1955.

Giorgi Merčʽule. Cʽxovreba cminda Grigol Xanżtʽelisa. Nikozisa da Cʽxinvali eparkʽia, 2015.

Artvinli, Taner. Artvin Yer Adları Sözlüğü. İstanbul, Chiviyazıları Yayınevi, 2013.

Aytekin, Osman. "Tarihi Ardanuç Kalesi'nin (Adakale/Gevhernik) Osmanlı Dönemi Mimari Yapılaşması Hakkında Özgün Tespitler." Artvin Tarihi: İlk Çağ'dan 1918'e, editörler: Mustafa Sıtkı Bilgin and Yaşam Karaçay Çelik, 179-215. Ankara: Akçağ Yayınları, 2021.

Aytekin, Osman. Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin'deki Mimari Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1999.

Aytekin, Osman. Tarihi Ardanuç Kalesi ve Kenti. Ankara: Gazi Kitabevi, 2024.

Djobadze, Wahtang. Early Medieval Georgian Monasteries in Historic Tao, Klarjet'i, and Savset'i, F. Steiner, Michigan 1992.

Edwards, Robert W. "The Fortifications of Artvin: A Second Preliminary Report on the Marchlands of Northeast Turkey." Dumbarton Oaks Papers 40 (1986): 165-182.

Evans, Nicholas. "Kastron, Rabad and Artun: The Case of Artanuji." Leiden: Brill, 2017.

Khoshtaria, D., Klarjetis Eklesiebi Da Monasterebi, Artanuji, Tbilisi 2005.

Kudava, Buba ed. Tao Klarjeti - Historical and Cultural Essays. Artanuji, 2018.

Silogava, Valeri, Shengelia, Kakha. Tao-Klarceti, Kapkasis Universitetis Gamotsemebi. Tiflis 2006.

Şahin, M. Okay, Mustafa Baykır, and Namık Aysal. "Ardanuç Kalesi Yapı Taşları, Sıva ve Harçlarının Petrografisi ve Kaynak Alanı." Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi 3 (2009): 35-40.

Yıldırım, Sefa. "Artvin İli Şavşat ve Ardanuç İlçelerinde Yer Alan Bazı Önemli Kaleler", Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 19-35.

N. Marr, Dnevnik poezdki v Shavshetiyu i Klardzhetiyu (Şavşeti ve Klarceti'ye Yolculuk Günlüğü), Teksty i razyskaniya po armyano-gruzinskoi filologii, Kitap 7 (1911).