Tarihsel Samtshe bölgesinin Potshovi Vadisi'nde yer alan ve günümüzde Ardahan ilinin Posof ilçesine bağlı Kolköy sınırları içerisinde bulunan Kveli, köklü geçmişi ve askerî coğrafyadaki stratejik konumuyla öne çıkan tarihî bir yerleşimdir. Gürcüce "peynir" anlamına gelen Kveli (ყველი) ismi zamanla fonetik değişime uğrayarak Kol ve Kolköy biçimlerini almış; yerleşimin simgesi niteliğindeki ünlü savunma yapısı da aynı etimolojik anlamı koruyarak Doğu Roma (Bizans) kaynaklarına Yunanca Tyrokastron (Τυρόχαστρον - "Peynir Kalesi") adıyla geçmiştir. Bölgede Orta Çağ boyunca inşa edilen 9-10. yüzyıllara ait Kveli Manastırı ile Kveli Kalesi, alanın Gürcü Krallığı döneminden itibaren ne derece kritik bir dinsel ve askerî merkez olduğunu açıkça kanıtlamaktadır.
Kveli Kalesi, Doğu Anadolu ile Kafkasya arasındaki geçit rotası üzerinde bulunması dolayısıyla tarih boyunca bölgenin siyasi ve askerî kaderini tayin eden büyük çatışmalara sahne olmuştur. 914 yılında gerçekleşen Arap istilası sırasında kale, Gürcü soylusu (aznaur) Gobron tarafından Kral IV. Gurgen adına son derece çetin bir direnişle savunulmuş, ancak Gobron'un bu kuşatmada hayatını kaybetmesiyle düşmüştür. 1080 yılına gelindiğinde ise kale, Türk-İslam ve Kafkas tarihi açısından dönüm noktası sayılan "Kveli Kalesi Savaşı"na ev sahipliği yapmıştır. Büyük Selçuklu Devleti ile Gürcüler arasında geçen bu muharebeyi Selçuklu ordusu kazanmış ve Gürcü kroniklerinde "Didi Turkoba" (Büyük Türk İstilası) olarak adlandırılan süreç başlayarak Türk akınları Karadeniz kıyılarına kadar ulaşmıştır. 1121 yılındaki Didgori Zaferi'nin ardından bölgede Gürcü idaresi yeniden sağlanmış, Birleşik Gürcü Krallığı'nın zayıflamasıyla alan Geç Orta Çağ'da Samtshe-Saatabago Prensliği (1268-1625) sınırları içinde kalmış ve nihayetinde 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu'nun hâkimiyetine girmiştir.
Mimari ve topoğrafik açıdan incelendiğinde Kveli Kalesi, Posof Çayı'nın sol kıyısında, deniz seviyesinden yaklaşık 1.780 metre yükseklikte konumlanan doğu-batı uzantılı sarp bir kayalık tepenin orta kısmındaki doğal bir burun üzerine inşa edilmiştir. Doğal kaya oluşumlarının sağladığı sarp ve korunaklı yapı sayesinde kuzey, güney ve doğu yönlerinden ulaşılması neredeyse imkânsız olan kaleye geçit veren tek güzergâh batı yönündeki vadidir. Bu doğal koruma, kale çevresinin tamamen sur duvarlarıyla kuşatılması ihtiyacını ortadan kaldırmış ve mimarinin araziyle bütünleşmesini sağlamıştır. Doğu-batı doğrultusunda iç uzunluğu yaklaşık 58 metre, geneli 75 × 20 metre boyutlarında olan yapının korunan kalıntılarına göre kullanım alanı 700 metrekareye kadar çıkmaktadır. Bu geniş kapasite, kalenin barış zamanlarında yaklaşık 30 kişilik daimi bir garnizona ev sahipliği yaptığını, savaş ve kuşatma dönemlerinde ise barındırdığı askerî gücün iki ila üç katına kadar yükseldiğini göstermektedir. Günümüzde sur yapısı oldukça tahrip olmuş ve duvar yüksekliği birkaç metreye kadar düşmüş olsa da mevcut kalıntılar Orta Çağ askerî mimarisinin ve savunma stratejisinin tüm özelliklerini yansıtmaktadır.
