Van Gölü'nün doğu kıyısında, başkent Tuşpa'nın 38 km kuzeyinde yükselen bir kayalık tepe üzerinde konumlanan Ayanis Kalesi (Rusaḫinili Eiduru-kai), Urartu Krallığı'nın mimari, askeri ve kültürel ihtişamını en rafine haliyle yansıtan ve krallığın inşa ettiği bilinen son büyük kalesi olarak kabul edilen anıtsal bir merkezdir. Deniz seviyesinden 1866 metre yükseklikte, 100x400 metre boyutlarındaki bir alana planlı bir şekilde yayılan sitadel (iç kale) ve etrafındaki sivil yerleşim, Urartu'nun geç dönem idari ve dini politikalarını anlamamızı sağlayan en kıymetli arkeolojik verileri sunmaktadır. Kral II. Rusa (MÖ 685-653/650) tarafından yaptırılan ve dendrokronolojik analizler ile yazıt verilerine göre MÖ 673-672 yıllarından hemen sonra inşa edildiği anlaşılan bu stratejik kentte kazı çalışmaları 1989 yılında Prof. Dr. Altan Çilingiroğlu başkanlığında başlamış, 2013 yılından itibaren ise Prof. Dr. Mehmet Işıklı yönetiminde sürdürülerek Urartu arkeolojisine eşsiz bir envanter kazandırmıştır.
Kalenin güneydoğusunda, Doğu ve Güney surlarının kesiştiği noktada yer alan 3 metre genişliğindeki Anıtsal Kapı, sitadele girişi sağlayan tek anıtsal açıklık olup iki yanındaki pürüzsüz işlenmiş andezit gözetleme kuleleriyle krallığın askeri gücünü ve estetik prestijini daha girişte hissettirmektedir. Bu noktadan güneye doğru uzanan ve Urartu askeri mimarisinin başyapıtlarından biri olan Güney Sur sistemi, dışa bombeli andezit bloklarıyla anıtsal bir görsellik sunarken, jeolojik sarsıntılara karşı ana kaya ile bazalt bloklar arasına yerleştirilen mıcır tabakası sayesinde esnek ve dayanıklı bir zemin mühendisliğine sahiptir. Yaklaşık 8 metre yüksekliğe ulaşan kerpiç bedenle tamamlanan bu sur sisteminde yer alan atık su kanalı kentin gelişmiş altyapısını belgelerken, alanda yürütülen nitelikli kerpiç restorasyonları mimari dokunun korunmasını sağlamıştır.
Gündelik yaşamın ve lojistik gücün aynası olan Batı Depo Odaları ise kalın bir duvarla kuzey ve güney olarak ikiye ayrılmış olup, 250'den fazla devasa depolama küpünün (pithos) yer aldığı, basamaklı mimariye sahip iki katlı bodrum yapısıyla dikkat çeker. İçlerinde tahıl ölçülerini ve kökenlerini gösteren çivi yazılı mühür baskılarının (bulla) yanı sıra askeri, evsel ve kült amblemli zengin buluntular barındıran bu depolar, kente Urartu coğrafyasının dört bir yanından tarımsal ürün akışı sağlandığını kanıtlamaktadır.
Sitadelin en yüksek noktasında yer alan ve "Payeli Salon" olarak adlandırılan 30x30 metre boyutlarındaki dini merkez, su mermeri kaplamaları ve anıtsal payeleriyle krallığın en kutsal alanı olan Haldi Tapınağı'nı bünyesinde barındırır. Baş tanrı Haldi'ye adanan ve iki sıra bazalt blok üzerine oturtulan 12.45x13.00 metre ölçülerindeki çekirdek tapınak (cella), zengin kazıma ve oyma teknikleriyle bezenmiş su mermeri podyumu, altın kakmalı mozaikleri, duvarlarındaki intaglio tekniğiyle yapılmış taş kakma bezemeleri ve 88 satırlık Urartu dilindeki en uzun tapınak yazıtıyla adeta bir sanat şaheseridir. Tapınağın hemen arkasında yer alan ve benzer şekilde zengin hayvan ve bitki motifli su mermeri podyuma sahip olan Podyumlu Salon, krali ve dini ritüellerin gerçekleştirildiği özel bir mimari mekan olarak kentin elit yapısını tamamlamaktadır.
Doğu Anadolu genelinde sivil halkın izlerini süren ilk ve tek sistemli kazı alanı olan Ayanis Dış Kenti ise mimari ve sosyal tabakalaşmayı net biçimde ortaya koymaktadır; anıtsal mimarisine rağmen düşük kaliteli günlük eşyalar barındıran Pınarbaşı alanı kentin idari merkezine işaret ederken, yalın mimarisine tezat olarak yüksek kaliteli buluntular veren Güneytepe mevkii Urartu elitlerinin elit yerleşim dokusunu temsil etmektedir. Günümüzde, bu anıtsal mirasın korunması adına Haldi Tapınağı ve Podyumlu Salon kalıcı ve geçici çatı sistemleriyle koruma altına alınmış, podyumlar metal kasalarla güvenceye bağlanmış ve 2018 yılından itibaren kalede yürüyüş yolları ile seyir terasları inşa edilerek Ayanis Kalesi'nin yaşayan bir ören yeri statüsüyle turizme kazandırılması sağlanmıştır.
