Tortum (Nihah) Kalesi, Erzurum'un Tortum ilçe merkezinin yaklaşık 5 kilometre kuzeybatısında, yerel halk tarafından Kalealtı olarak adlandırılan bölgede konumlanmaktadır. Stratejik ve askeri açıdan vadiyi tamamen kontrol altında tutan yapı, çevresindeki düzlükten yaklaşık 100 metre yükseklikteki sarp, doğal kaya kütleleri üzerine inşa edilmiştir. Konumu itibariyle bölgedeki en güvenli ve savunmaya elverişli tahkimatlardan biridir.
Tarihi arka planına bakıldığında kale, Doğu Roma (Bizans) İmparatoru II. Theodosius'un saltanat dönemine, yani M.S. 415 yılından sonraki sürece tarihlenmektedir. Bu dönem, Bizans'ın Doğu Anadolu sınırlarını Sasanilere karşı tahkim etmek amacıyla Theodosiopolis (Erzurum) merkezli büyük imar ve kale inşa faaliyetlerine giriştiği bir evreye denk gelir. Yapısal özellikleri, duvar işçiliği ve yüzeyden elde edilen seramik buluntuları, kalenin geçirdiği evrelerle tam bir Orta Çağ karakteri yansıttığını doğrulamaktadır.
Kalenin mimarisinde özenle işlenmiş düzgün kesme taşlar kullanılmış ve taşların birbirine tutturulmasında mukavemeti artırıcı yoğun bir harç dolgusuna yer verilmiştir. Yüzyıllar boyunca yaşanan kuşatmalar ve doğal tahribat neticesinde dış sur hatları büyük ölçüde yok olmuş, günümüze ise tahkimatın sadece iç kale (sitadel) bölümü ulaşabilmiştir. Maalesef ilçe merkezine olan coğrafi yakınlığı ve kolay ulaşılabilir konumu nedeniyle kale, günümüze kadar çok sayıda kaçak kazıya maruz kalmış ve bu durum içerisindeki katmanların arkeolojik dokusuna ciddi zararlar vermiştir.
