Erzurum'un Oltu ilçesinin merkezinde, Oltu Çayı'nın güney kıyısında yükselen bir kaya kütlesi üzerine inşa edilen Oltu Kalesi, Anadolu'yu Kafkasya'ya bağlayan iki ana geçit yolundan birini denetleyen hayati bir savunma mekanizmasıdır. Hem Urartu hem de Orta Çağ izlerini barındıran kale, kentin simgesi ve bölgedeki askeri mimarinin en özgün örneklerinden biridir. Oltu ve çevresi, antik kaynaklarda Tao veya Taokh'lar ülkesi olarak bilinir. Bazı araştırmacılar, bölgenin Urartu öncesi dönemde Diauehi toprakları içinde yer aldığını savunur. Urartu Kralı Menua döneminde (M.Ö. 810-786) bölgenin Urartu hakimiyetine girmesiyle, Oltu Kalesi'nin askeri bir garnizon olarak inşa edildiği tahmin edilmektedir. M.Ö. 400'lerde bölgeden geçen Ksenophon, Taochian (Taokh) halkından bahsederken onların sarp kalelerde yaşadığını ve tüm erzaklarını bu korunaklı alanlarda sakladıklarını anlatır.
Oltu Kalesi, başlangıçta iç kale ve şehri çevreleyen dış surlardan oluşmaktaydı. Günümüzde dış surlar büyük oranda yıkılmış olsa da İç Kale (Sitadel) oldukça sağlam durumdadır. Muntazam kesme taş işçiliği ile dikkat çeken iç kalenin kapısı güneye açılmaktadır. Kalenin kuzeyinde iki büyük burç bulunur; bu burçlardan biri daha sonra türbeye dönüştürülmüştür. Kalenin Urartu kökenine dair en güçlü arkeolojik veri, iç kaleden Oltu Çayı'na inen kaya basamaklı gizli su tünelidir. Kale içerisinde farklı inanç evrelerini yansıtan yapılar bir aradadır: burç üzerinde bir yonca planlı kilise (veya şapel) temeli, bir mescit alanı ve yıkık duvar kalıntıları mevcuttur.
Bizans dönemine (5-7. yy) tarihlenen şapel izleri, kalenin Orta Çağ'daki yoğun kullanımını kanıtlar. 10. yüzyılda kalenin bugünkü formunun oluştuğu, Ermenilerin iç kaleye burçlar eklediği bilinmektedir. 1080 yılında Saltukluların eline geçen kale, Gürcü istilalarına karşı bir savunma merkezi olarak kullanılmıştır. 16. yüzyılda Osmanlı hakimiyetine giren kale, Kanuni Sultan Süleyman'ın veziri Ahmet Paşa tarafından onarılmıştır. Bu dönemde kaleye savunma amaçlı topların yerleştirildiği bir hisarpeçe eklenmiştir.
