Erzurum'un 39 kilometre doğusunda yükselen, Hasanbaba Dağı'nın Pasin Ovası'na tamamen hâkim bir noktasında ve deniz seviyesinden 1740 metre yükseklikte konumlanan Pasinler (Hasankale) Kalesi, doğu kapısını kontrol altında tutan stratejik topoğrafyasıyla tarih boyunca orduların ilk hedefi olmuş, uçurumların zayıf kaldığı kısımlara sur duvarları örülerek müstahkem hale getirilmiştir. Modern Pasinler isminin klasik Ermenice bir isim olan Basiane/Phasiane'den türetildiği ve o zamanlar bu bölgede bulunan Aras Nehri'nin Phasis adını taşıdığı bilinmektedir. Pasinler ismi Gürcüce'de de Basiani olarak anılmaktadır.
İç ve dış kale olmak üzere iki ana bölümden oluşan ve dış surları büyük oranda tahrip olarak günümüze ulaşamayan yapının, kesme ve moloz taş işçiliğiyle yükselen iç kalesi varlığını korumayı başarmıştır; geometrik olarak ikizkenar bir üçgeni andıran, kısa kenarı 80 metre, uzun kenarı ise 280 metre olan bu iç kaleye, batı cephesinde yer alan ve iki yanında mazgal pencereli muhafız odalarının bulunduğu ana kapıdan (Erzurum Kapısı) girilmekle birlikte, kale savunmasında kritik rol oynayan "demir kapı" ve "gizli kapı" adında iki alternatif giriş daha mevcuttur. Kuşatma zamanlarında kale halkının susuz kalmasını önlemek adına iç kaleden başlayıp güneydeki Hasankale Çayı'na kadar uzanan gizli bir su yolunun tasarlanması mimari dehasını gösterirken, iç kalenin kökenleri, arkeolojik veriler ve 2001 yılında Erzurum Müze Müdürlüğü başkanlığında yürütülen kazılarda rastlanan "kiklopik" teknikli duvar izleri ile yapım kitabesi doğrultusunda M.Ö. I. binde bölgede mutlak bir egemenlik kuran Urartu Krallığı'na dayanmaktadır.
Urartu Kralı Menua (M.Ö. 810-786) dönemine ait olan çivi yazılı bazalt yazıt, keşfedilmeden önce yöre halkı tarafından bir süre mezar taşı ve Güzelhisar köy camisinin dış duvarında malzeme olarak kullanılmış olup, günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzesi deposunda muhafaza edilmektedir. M.Ö. 580'lerde Urartu Krallığı'nın çöküşünün ardından kale, asırlar boyunca doğu ile batı arasında bir köprü görevi görerek sırasıyla Akamenid (Pers), Part, Roma ve Bizans İmparatorlukları ile Gürcü Krallığı'nın kontrolü altına girmiş; Malazgirt öncesi ve sonrası dönemde Saltuklular, Büyük Selçuklular ve Anadolu Selçuklu Devleti'nin idaresine geçtikten sonra Moğol istilasıyla birlikte İlhanlı devletinin eline geçmiştir.
Kalenin sonraki dönemlerde anıldığı "Hasankale" isminin kökeni hakkında tarihi kaynaklarda farklı görüşler ileri sürülmüş; Şemseddin Sami eserin Cenevizlilerden kaldığını savunurken, ünlü Osmanlı tarihçisi Naima, kaleyi Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan'ın yaptırdığını iddia etmiş, ancak Erzurum Tarihi yazarı İbrahim Hakkı Konyalı, kalenin İlhanlı soyundan gelen Emir Hacı Togay'ın oğlu Hasan Bey tarafından 1336-1339 yılları arasında inşa ettirildiğini aktarmıştır. Kanuni Sultan Süleyman'ın Doğu Seferleri ile kesin olarak Osmanlı topraklarına katılarak baştan aşağı tamir edilmiş ve bu dönemde içerisine bir cami eklenmiştir. Daha sonra Sultan IV. Murat'ın 1635 yılındaki Revan Seferi sırasında kale içerisinde konaklayarak bir köşk yapısı inşa ettirdiği bilinmekle birlikte, bu cami ve köşk yapıları günümüze ulaşamamıştır.
