Mercimekkale, Muş il merkezine bağlı sınırlar içerisinde, Muş-Varto karayolu üzerinde yer alan ve çevreye hâkim konumuyla dikkat çeken bir yerleşimdir. Bölgedeki tespit edilmiş höyüklerden biri olan bu alan, tarihsel süreçte farklı dönemlerde kullanılmış çok katmanlı bir yerleşim niteliği göstermektedir. Erken dönemlerde özellikle Mamigonyan hanedanı ile ilişkilendirilen Mercimekkale'nin, 4.-9. yüzyıllar arasında Muş Ovası'na hâkim bir merkez olarak işlev gördüğü ve bu hanedana ait bazı anıtsal yapıların burada bulunduğu düşünülmektedir. Yerleşim, yalnızca siyasi ve yerel hanedanlık bağlamında değil, aynı zamanda askeri ve iletişimsel işlevleri bakımından da önem taşımaktadır.
Doğu Roma (Bizans) döneminde alanın haberleşme ve gözetleme amaçlı kullanıldığı anlaşılmaktadır. Bu durum, Mercimekkale'nin topoğrafik avantajları sayesinde çevre yolları ve yerleşimleri kontrol eden bir noktada bulunduğunu göstermektedir. Alan üzerinde günümüzde doğal oluşumla bütünleşmiş bir yapı kütlesi ve bunun üzerinde inşa edilmiş kule veya kale kalıntıları gözlemlenmektedir. Yapının sağlam bir kaya zemin üzerine kurulmuş olması, savunma mimarisine uygun bilinçli bir yer seçimine işaret etmektedir.
Mercimekkale'nin Osmanlı dönemindeki rolü de dikkat çekicidir. 17. yüzyılda bölgede ortaya çıkan iç karışıklıklar bağlamında Alaattin Bey tarafından burada güçlü bir savunma yapısının inşa ettirildiği, bu yapının surlar, kuleler ve top tabyalarıyla donatılmış olduğu bilinmektedir. Ancak söz konusu isyanın bastırılmasının ardından kale büyük ölçüde tahrip edilmiştir. Buna rağmen yapının sonraki dönemlerde yeniden kullanılmış olması, bölgenin stratejik önemini koruduğunu göstermektedir. Kalenin batısında yer alan Kalecik ile görsel temas kurabilecek bir konumda bulunması, bu yapıların bir savunma ve gözetleme ağı içerisinde değerlendirilebileceğini düşündürmektedir.
Mercimekkale'ye ilişkin yerel anlatılar da bu mekânın kültürel hafızadaki yerini ortaya koymaktadır. Rivayete göre, Muş Ovası'nda şiddetli bir kuraklık yaşandığı bir dönemde yalnızca Sekavi Beyi'nin ektiği mercimekler ürün vermiştir. Sekavi Beyi, elde ettiği mercimekleri biriktirerek kale benzeri yığınlar oluşturmuştur. Bir gün yaşlı bir kişi kılığına giren Hz. Hızır, kendisinden Allah rızası için bir avuç mercimek istemiş; ancak bey bu isteği reddederek elindeki mercimeklerin varlığını inkâr etmiştir. Bunun üzerine Hz. Hızır'ın bedduasıyla mercimeklerin tamamının taşa dönüştüğüne inanılmakta ve bu olayın ardından söz konusu yerin "Mercimekkale" adıyla anıldığı rivayet edilmektedir. Bu tür anlatılar, tarihsel gerçeklikten ziyade sözlü kültürün bir parçası olarak değerlendirilmelidir.
