Late Antique Feudal Opposition in Armenia

Citharizon Kalesi, Doğu Roma İmparatorluğu'nun doğu sınır güvenliği politikaları çerçevesinde 6. yüzyılın başlarında inşa edilmiş önemli askerî yapılardan biridir. Yapının inşasına İmparator I. Anastasius Dicorus döneminde (491-518) başlandığı ve büyük olasılıkla 520'li yılların ortalarında tamamlandığı düşünülmektedir. Antik kaynaklarda, özellikle Procopius of Caesarea tarafından aktarıldığı üzere Citharizon, Melitene ve Fırat hattının korunması amacıyla Murat Nehri vadisinde stratejik bir noktaya kurulmuştur.

Kalenin bulunduğu bölgede zengin su kaynaklarının yer alması, askerî garnizonun burada uzun süreli olarak barınmasını mümkün kılmıştır. Citharizon'un inşasında temel amaçlardan biri, Fırat savunma hattındaki boşlukları doldurmak ve Roma'nın doğu sınırlarını daha güvenli hâle getirmekti. Bu kapsamda İmparator I. Justinian döneminde Citharizon ve Martypolis'e yeni askerî birlikler sevk edilmiş, bu birlikleri yönetmek üzere yeni komutanlar görevlendirilmiştir. Ayrıca kale, Fırat ile Van Gölü arasındaki geçiş güzergâhını kontrol ederek Roma ordusunun Armenia ve Mezopotamya eyaletleri arasında güvenli hareketini sağlamayı amaçlamıştır.

Günümüzde Citharizon Kalesi'nin kalıntıları, Bingöl merkez ilçesine bağlı İncesu Köyü'nün yaklaşık 2 kilometre güneyinde, çevreye hâkim 100-150 metre yükseklikte bir tepe üzerinde yer almaktadır. Arkeolojik kalıntılar, kalenin geniş bir alana yayıldığını ortaya koymaktadır. Sur duvarları kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanmakta olup yaklaşık 20 metre uzunluğunda ve ortalama 4 metre yüksekliğindedir. Güney burç duvarlarında düzgün kesme taş bloklar kullanılmış, iç kısımlar ise moloz taşlarla doldurulmuştur.

Kuzey surları diğer bölümlere göre daha iyi korunmuş durumdadır ve tepenin keskin eğimli kuzey kenarına inşa edilmiştir. Ancak kale günümüzde ciddi ölçüde tahrip olmuştur. Yoğun taş sökümleri nedeniyle yapının önemli bölümleri zarar görmüş, bazı alanlar ise doğal bitki örtüsü ve meşe ağaçlarıyla kaplanmıştır. Buna rağmen sur duvarı kalıntıları, dağınık seramik parçaları ve taş bloklar, Citharizon'un Geç Antik Çağ'da Doğu Roma'nın doğu savunma sistemi içerisinde önemli bir askerî merkez olduğunu ortaya koymaktadır.

John of Ephesus, Iohannis Ephesini Historiae Ecclesiasticae Pars Tertia, Edit. and Trans. by E. W. Brooks, Louvain, 1936 (CSCO 106, Scriptores Syri 55).

Procopius, De Aedificiis, J. Haury (ed.), G. Wirth (re-ed.), Opera Omnia, Leipzig, 1962-1964.

Simocatta, Theophylacti Simocattae Historiae, Edit. C. De Boor, Reed. P. Wirth, Stuttgart, 1972.

Aşan, Muhammet Beşir, "Elazığ-Bingöl-Tunceli İlleri Ortaçağ Yüzey Araştırması, 1987", VI. Araştırma Sonuçları Toplantısı, T.C. Kültür Bakanlığı, Ankara, 1988, ss. 529-554.

Howard-Johnston, James, "Military Infrastructure in the Roman Provinces North and South of the Armenian Taurus in Late Antiquity", War and Warfare in Late Antiquity, Brill, Leiden, 2013, ss. 851-891.

Howard-Johnston, James, "Procopius, Roman Defences North of the Taurus and the New Fortress of Citharizon", The Eastern Frontier and the Roman Empire, B.A.R., Oxford, 1989, ss. 203-229.

Howard-Johnston, James, "Procopius, Torosların Kuzeyinde Roma Savunması ve Yeni Citharizon Kalesi", çev. Nevzat Keleş, Bingöl Araştırmaları Dergisi, 2024, ss. 63-93.

Intagliata, Emanuele E., "Geç Antik Çağ'da Tzanika'nın (Kuzeydoğu Anadolu) Sınır Savunma Sistemine İlişkin Notlar", Belleten, C. 83, S. 297, 2019, ss. 427-438.

Jones, A. H. M., Cities of the Eastern Roman Provinces, Oxford University Press, New York, 1998.

Mitchell, Stephen, Geç Roma İmparatorluğu Tarihi, çev. Turhan Kaçar, Ankara, 2016.

Rubin, Zeev. "The Mediterranean and the Dilemma of the Roman Empire in late Antiquity", Mediterranean Historical Review 1, 1986, ss. 13-62.

Tiryaki, Sırrı, "Yazılı ve Arkeolojik Veriler Işığında Roma İmparatorluğu'nun Fırat'ın Doğu Sınırındaki Garnizonu: Citharizon Kalesi", Sosyal ve Beşeri Bilimlerde Teori ve Araştırmalar, Gece Kitaplığı, Ankara, 2020, ss. 257-283.

Whitby, M., "Procopius and the Development of Roman Defences in Upper Mesopotamia", The Defence of the Roman and Byzantine East, Oxford, 1986, ss. 717-735.

Whitby, M., "Procopius' Description of Martyropolis (De Aedificiis 3.2.10-14)", Byzantinoslavica, 45, 1984, ss. 177-182.