Kale · #37
Sosgert Kalesi
Arpaçay, Kars, Türkiye
0:00 / 0:00
1x
Dönem
MÖ 9.-8. Yüzyıl
Mimari Tarzı
Urartu
Kültür
Urartu
Durum
Kısmen Ayakta
İl / İlçe
Kars / Arpaçay, Taşdere Köyü
Koordinatlar
40.8638°N, 43.5962°E

Köyün eski adı, 1918 yılı kayıtlarında "Sôsgerd" olup, Ermenicede "Çınarkale" anlamına gelmektedir. Köyün 1928'deki adı "Sosgird" olarak geçmektedir. Arpaçay ilçe merkezinin 35 kilometre doğusunda, Karahan Çayı vadisine hakim stratejik bir andezit kayalık üzerinde konumlanan Taşdere/Sosgert Kalesi, 3900 metrekarelik bir alana yayılan ve savunma ile lojistiği ustalıkla birleştiren bir Urartu merkezidir.

Batı, kuzey ve güney cepheleri sarp uçurumlarla korunan kalenin, savunma açısından en zayıf noktası olan doğu kesimi, Urartu askeri mimarisinin karakteristik özelliklerinden biri olan ve iki duvar arasında 10 metre mesafe bulunan çift sur sistemiyle tahkim edilmiştir. Kiklopik teknikte (büyük taş bloklarla harçsız örgü) inşa edilen ve ana kayaya açılan temel yataklarına oturtulan bu surlar, yerleşimin idari merkezi olduğu düşünülen yükseltilmiş doğu bölümünü koruma altına almaktadır. Kalenin kuzeydoğusundaki 2,30 metre genişliğindeki giriş kapısı, her iki yanındaki kule kalıntılarıyla dönemin tipik anıtsal kapı formunu yansıtırken; kale içerisinde ana kayaya oyulmuş kare ve dikdörtgen formlu sarnıçlar ile yiyecek depoları lojistik gücü simgelemektedir.

Yapının en dikkat çekici mimari öğesi olan ve kaleyi bir Urartu yerleşimi olarak kesinleştiren veri ise, kuzeybatı kısmında bulunan, ana kayaya sarmal (minare merdiveni) tarzında oyulmuş 15 basamağı görülebilen ve doğrudan Karahan Çayı'na inen gizli su tünelidir. Arkeolojik yüzey araştırmalarında elde edilen kırmızı perdahlı "Urartu Saray Keramiği" ile Erken Demir, Orta Demir ve Orta Çağ'a tarihlenen seramik buluntuları, stratejik yol güzergâhlarını ve su kaynaklarını denetleyen bu kalenin yüzyıllar boyunca kesintisiz bir yerleşim ve askeri üs olarak kullanıldığını kanıtlamaktadır.

Kaynaklar

ALBAYRAK, Pınar, Kars ve Çevresinde Orta Demir Çağ (Urartu) Kalelerinin Mimari Özellikleri, Kafkas Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kars 2023.

ALİŞAN, Ğevond, Şirak, Venedik 1881 [Harita: Damadyan 1880].

BELLİ, Oktay, "Urartular", Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, Cilt: I, Görsel Yayınlar, İstanbul 1982, s. 139-208.

BELLİ, Oktay, "An Early Iron Age Cemetery in the Van Region: Ernis-Evditepe", Istanbul University's Contributions to Archaeology in Turkey (1932-2000), (Ed. O. Belli), İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2001, s. 145-150.

BİNGÖL, Akın, "Arpaçay'da Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar", Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 1, Kars 2008, s. 57-71.

BİNGÖL, Akın, "Kars ve Çevresinde Demir Çağı Yerleşmeleri", Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 8, Kars 2011, s. 20-40.

BİNGÖL, Akın, "Anı ve Çevresindeki Demir Çağı Yerleşmeleri", Fetihleri Anlamak Fatihleri Anmak II, (Ed. Yaşar Kop), Okçular Vakfı Yayınları, İstanbul 2021, s. 253-267.

BİNGÖL, Akın vd., "2008 Yılı Erzincan, Erzurum, Kars ve Iğdır İlleri Yüzey Araştırmaları", Araştırma Sonuçları Toplantısı, Sayı: 27, Cilt: 2, Ankara 2010, s. 375-398.

BİNGÖL, Akın-KARAGEÇİ, Mustafa, "Kars Müzesi'nde Yer Alan Urartu Ok Uçları", Gazi Akademik Bakış Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 32, Ankara 2023, s. 359-374.

CEYLAN, Alpaslan, "2001 Yılı Erzincan, Erzurum ve Kars İlleri Yüzey Araştırması", Araştırma Sonuçları Toplantısı, Sayı: 20, Cilt: 2, Ankara 2003, s. 311-324.

CEYLAN, Alpaslan, "The Erzincan, Erzurum and Kars Region in The Iron Age", Anatolian Iron Age, Vol: 31, No: 5, London 2005, s. 21-29.

CEYLAN, Alpaslan, Doğu Anadolu Araştırmaları I (Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır, 1998-2008), Güneş Vakfı Yayınları, Erzurum 2008.

CEYLAN, Alpaslan, Doğu Anadolu Araştırmaları II (Erzurum, Erzincan, Kars, Iğdır 2008-2014), Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum 2015.

CEYLAN, Alpaslan, "Yeni Bulgular Işığında Kuzeydoğu Anadolu'da Diauehi Krallığı Ve Urartular", Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 20, Kars 2017, s. 517-568.

CEYLAN, Alpaslan, "Urartu'da Kaya İşaretli Kalelerden Çadırkaya Kalesi", Uluslararası Erzincan Sempozyumu Bildirileri Kitabı, Erzincan 2019, s. 28-54.

CEYLAN, Alpaslan vd., Eskiçağ'da Kars Kaleleri, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum 2018.

CEYLAN, Alpaslan-GÜNAŞDI, Yavuz, Erzurum'un Eskiçağ Kaleleri, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum 2018.

ÇİLİNGİROĞLU, Altan, "Urartu Sur Duvarları Üzerine Düşünceler", Arkeoloji Sanat Tarihi Dergisi, Cilt: 2, Sayı: 2, 1983, s. 28-44.

ERDEM, Aylin Ü. – KONYAR, Erkan, "Urartu Çanak Çömleği", Urartu Doğu'da Değişim, (Ed. K. Köroğlu - E. Konyar), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2011, s. 268-285.

ERİNÇ, Sırrı, Doğu Anadolu Coğrafyası, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1953.

ERZEN, Afif, Çavuştepe I, M.Ö. 7-6. yy Urartu Mimarlık Anıtları ve Ortaçağ Nekropolü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1978.

KARAGEÇİ, Mustafa, Arpaçay Havzası'nda Tarihi ve Arkeolojik Araştırmalar, Kafkas Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kars 2015.

KARAGEÇİ, Mustafa-ALBAYRAK, Pınar, "Kars'ta Önemli Bir Urartu Merkezi: Taşdere/Sosgert Kalesi", Gazi Akademik Bakış, Cilt: 18, Sayı: 35, Kış 2024, s. 241-262.

T.C. DAHİLİYE VEKALETİ, Son Taksimatı Mülkiyede Köylerimizin Adları, Ankara 1928.