Bagavan Yerleşmesi
Yerleşim · #33
Bagavan Yerleşmesi
Taşlıçay, Ağrı, Türkiye
Dönem
4. Yüzyıl – 7. Yüzyıl
Mimari Tarzı
Ermeni Mimarisi
Kültür
Ermeni / Roma / Bizans / Sasani
Durum
Harap
İl / İlçe
Ağrı / Taşlıçay, Taşteker Köyü
Koordinatlar
39.6327°N, 44.1895°E

Ağrı ilinin Taşlıçay ilçesine bağlı Taşteker Köyü sınırları içerisinde yer alan Bagavan, antik dönemden modern çağa kadar stratejik, dini ve ticari bir kavşak noktası olmuştur. Fırat'ın bir kolu üzerinde, Npat Dağı eteklerinde kurulu olan bu yerleşim, isminin etimolojik kökeninden de (Eski Farsça Bagastāna) anlaşılacağı üzere bir "tapınak kent" kimliğine sahiptir. Baş tanrı Aramazd'ın (Ahura Mazda) ibadet merkezi olan Bagavan, aynı zamanda yeni yıl kutlamaları olan Navasard şenliklerinin de ev sahibiydi. Kraliyet ailesinin katılımıyla gerçekleşen bu kutlamalarda, bölgede 'sonsuz bir alevin' yandığı kaydedilmektedir.

4. yüzyılın başında Kral III. Tiridates'in Aziz Krikor Lusavoriç tarafından burada vaftiz edilmesiyle, pagan tapınakları yerini Hristiyan yapılarına bırakmıştır. Bagavan Manastırı (Üç Kilise), Orta Çağ Ermeni mimarisinin en anıtsal örneklerinden biri olarak kabul edilir. 46x27 metre zemin alanına sahip, 20 metre yüksekliğinde devasa bir bazilika olan yapının inşasında Ayasofya'dan esinlenildiği ifade edilir. 600'lü yıllarda tamamlanan bu yapı, bölgedeki en büyük dini komplekslerden biriydi. Evliya Çelebi'nin notlarında da geçen bu isim, bölgedeki üç ayrı tepede konumlanan üç farklı manastır/kilise binasından gelmektedir. Yerel anlatılara göre bu tepeler arasında süt akışını sağlayan gelişmiş bir kanal sistemi bulunmaktaydı.

Bagavan, sadece dini değil, aynı zamanda Roma, Bizans ve Sasani imparatorlukları arasındaki mücadelelerin tam merkezinde yer alan askeri bir karargâhtı. 371 yılındaki Sasani-Roma karşılaşması gibi kritik tarihi olaylara sahne olmuştur. Ayrıca kervan yolları üzerinde bulunması, bölgeye ticari bir canlılık katmıştır.

Kaynaklar

Agatʿangełos. Patmutʿiwn Hayocʿ, CHAMA, (Trans. Victor Langlois), Vol. I, Paris: Firmin Didot Frères, Fils et Cie, (1867):109-193.

Claudii Ptolemæi. Geographia I-III, (Ed. Carl Müller), Paris: Alfredo Firmin Didot 1883.

Evliya Çelebi. Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, (Haz. Seyit A. Kahraman ve Yücel Dağlı), Kitap 3, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları 1996.

Moses Khorenatsʿi. History of the Armenians, (Trans. Robert W. Thomson), Cambridge; MA; London: Harvard University Press 1978.

Alaca, İsmet. "Asırlık Bir Kentin Kimlik Erozyonu: Ağrı Örneği", The Journal of Social Sciences 71, (2024): 135-156.

Lenski, Noel. Failure of Empire Valens and the Roman State in the Fourth Century A.D., London: University of California Press 2002.

Seyfeli, Canan. "Erken Ermeni Kaynaklarına Göre Hıristiyanlık Öncesi Ermeni Tanrılar Panteonu", Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30/30 (2011): 139-183.