Sebeterias Kalesi
Kale · #21
Sebeterias Kalesi
Genç, Bingöl, Türkiye
Dönem
MÖ 8. yy
Mimari Tarzı
Urartu
Kültür
Urartu
Durum
Harap
İl / İlçe
Bingöl / Genç
Koordinatlar
38.4894°N, 40.2189°E

Günümüzde Bingöl-Genç karayolunun 18. kilometresinde, Murat Nehri kıyısında ve Genç Köprüsü'nün batı yakasında yer alan kale kalıntısı, bölgenin tarihî ve stratejik önemini yansıtan önemli yapılardan biridir. Bu yapı, literatürde Genç Kalesi ya da Sebetaria olarak anılmakla birlikte Diziktepe Kale Kalıntısı adıyla da bilinmektedir. Kaleden ilk söz eden kişi Evliya Çelebi'dir. Seyahatnamesinde kaleyi Murat Nehri kenarında yükselen, büyük taşlarla inşa edilmiş, burç ve kuleleri bulunan ve beşgen planlı eski bir yapı olarak tasvir eder. İçinde evlerin bulunduğunu ancak bağ ve bahçesinin olmadığını, cami, erzak ambarları, cephanelik ve su sarnıçları gibi unsurlar barındırdığını belirtir.

Kale, Murat Çayı'nın kuzeybatısında yer almakta olup nehir doğu tarafından akarak yapının yaklaşık üçte ikisini aşındırmıştır. Bu aşınma sonucu kulelerden birinin nehre düştüğü anlaşılmaktadır. Günümüzde kaleden geriye yalnızca bazı duvar kalıntıları ve bu duvarlara ait moloz taş yığınları kalmıştır. Kalenin büyük bölümü günümüzde toprak altında kaldığı için tam ölçüleri belirlenememektedir. Ancak açığa çıkarılabilen kısımlara göre iç kalenin güneydeki giriş cephesi yaklaşık 40 metre uzunluğundadır. Batıdaki beden duvarı yaklaşık 165 metre, Murat Nehri'ne bakan doğu kesimi ise yaklaşık 115 metre uzunluğa sahiptir.

Yapım tekniği açısından kale, kısmen moloz taş ve kısmen düzgün kesme taş kullanımıyla inşa edilmiştir. Taşlar arasındaki harç da Ortaçağ yapı özellikleri göstermektedir. Bu durum, yapının mevcut kalıntılarının Ortaçağ'da yeniden kullanılmış ya da onarım görmüş olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte kalenin kökeni çok daha eskiye, Urartu dönemine kadar uzanmaktadır. Nitekim bu yapı, Urartu Kralı Menuas tarafından Bingöl yaylalarını kontrol altında tutmak amacıyla inşa edilen üç önemli kaleden biri olarak değerlendirilmektedir. Kalenin konumu, Güneydoğu Anadolu ile Doğu Anadolu arasında bağlantı sağlayan Genç-Diyarbakır yolu üzerinde bulunması nedeniyle son derece stratejiktir.

Kaynaklar

AKBULUT, Yılmaz, Bingöl Tarihi, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1995.

AŞAN, Muhammet Beşir, "Elazığ-Bingöl-Tunceli İlleri Ortaçağ Yüzey Araştırması (1987)", VI. Araştırma Sonuçları Toplantısı, T.C. Kültür Bakanlığı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Başkanlığı, Ankara 1988, ss. 529-554.

BAHAR, Hasan, "Elazığ, Bingöl, Tunceli İlleri Prehistorik Araştırmalar (1987)", VI. Araştırma Sonuçları Toplantısı, T.C. Kültür Bakanlığı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Başkanlığı, Ankara 1988, ss. 501-528.

BUTASIM, Nebi, "Bingöl Tarihi Eserleri ve Turizm Ekonomisine Kazandırılması", 3. Uluslararası Bölgesel Kalkınma Konferansı, Bingöl 2015, ss. 563-570.

BUTASIM, Nebi, "Ortaçağ ve Sonrası Bingöl'deki Tarihi Eserler", III. Bingöl Sempozyumu 2010, Bingöl Üniversitesi Yayınları, Bingöl 2013, ss. 437-458.

BUTASIM, Nebi, Tarihi Eserleriyle Bingöl 2019-2020 Yılları Yüzey Araştırması Sonuçları, İlahiyat Yayınları, Ankara 2021.

ÇAPAK, İbrahim, "Evliya Seyahatnamesi'nde Bingöl", II. Bingöl Sempozyumu, Bingöl 2014, ss. 197-208.

ÇEVİK, Nevzat, Şebeteria: Batı Urartu'da Bir Kent ve Kaya Anıtları, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 1987.

ERDOĞAN, Serkan, Yazılı ve Arkeolojik Verilere Göre M.Ö. II. ve I. Binyılda Tunceli-Bingöl Bölgesi, (Basılmamış Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2015.

ERTEKİN, M. Z, BUTASIM, Nebi, "Bingöl Genç (Sebeterias?) Kalesi", Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 8, Sayı 16, 2018, ss. 113-126.

EYİCE, Semavi, "Kale", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 24, Ankara 2001, ss. 234-242.

KAHRAMAN, Seyit Ali-DAĞLI, Yücel (haz.), Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 4. Kitap, 1. Cilt, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2006.

PINARCIK, Pınar, "Urartu Krallığının Tarihi Coğrafyası Hakkında Yeni Öneriler", Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt XXVII, Sayı 2, Aralık 2012, ss. 459-482.

SEVİN, Veli, "Elazığ-Bingöl İlleri Yüzey Araştırması", V. Araştırma Sonuçları Toplantısı II, Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Ankara 1987, ss. 1-44.