Late Antique Feudal Opposition in Armenia

Van Gölü Havzası'nda Urartu savunma mimarisinin en erken örneklerinden biri olan Aşağı Anzaf Kalesi, antik Tuşpa'nın (Van Kalesi) yaklaşık 11 km kuzeydoğusunda, Erçek-Özalp-Saray Ovası'nın en dar geçtiğinde ve 1900 metre rakımlı kalker bir tepe üzerinde yer almaktadır. Kuzeybatı İran ve Transkafkasya'dan başkente uzanan tarihi yolların düğüm noktasında bulunması sebebiyle kale; Tuşpa, Rusahinili ve sonradan kurulan Yukarı Anzaf Kalesi'ni doğu yönlü tehditlere karşı koruyan stratejik bir ön karakol niteliğindedir. Kalenin güney kapısında ele geçirilen dört adet çivi yazılı inşa yazıtında geçen "Tanrı Haldi'nin gücü sayesinde Sarduri oğlu İşpuini bu kaleyi mükemmel bir şekilde inşa ettirdi" ifadeleri, yapının Kral İşpuini (MÖ 830–810) döneminde kurulduğunu belgelemektedir.

Kuzey-güney ekseninde 62 x 98 metre boyutlarında dikdörtgen planlı inşa edilen ve yaklaşık 6.000 metrekarelik bir alanı kaplayan kale, günümüzde 3,5-4 metre yüksekliğe ulaşan kyklopik sur duvarlarıyla çevrelenmiştir. Çevredeki kireç taşı ocakları ile 1,3 km güneydeki Beyaztaş Tepe'den getirilen iri kalker bloklarla örülen bu surların kalınlığı 3,60 ile 3,80 metre arasında değişmekte, taşlar arasında birleştirici malzeme olarak kil kullanılmaktadır. Duvar örgüsünde mukavemeti artırmak amacıyla her taş sırası 6-10 cm içeri çekilerek kademeli bir eğim oluşturulmuştur. Geç dönem yerleşimleri, bünyesindeki Orta Çağ şapeli ve modern kara yolu tahribatı nedeniyle özgün Urartu katmanı hasar görmüş olsa da Aşağı Anzaf Kalesi, bağımsız bir askeri karakol olmanın yanı sıra güneyindeki Yukarı Anzaf Kalesi ile birlikte kurgulanan bütüncül bir kentsel planlamanın ilk evresini temsil etmektedir.

Ayman, İ. (2013). Urartu Krallığı'nın Yayılım Alanı İçerisinde Yer Alan Yerleşim Tipleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul.

Belck, W., & Lehmann-Haupt, C. F. (1892). Mitteilungen über weitere Ergebnisse ihrer Studien an den neugefundenen armenischen Keilinschriften. Zeitschrift für Ethnologie: Organ der Verhandlungen der Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, 24, 477-488.

Belli, O. (1993). 1991 Yılı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. XIV. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (s. 441-468). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (1995a). 1994 Yılı Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. 17. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (Cilt 1, s. 379-408). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (1995b). Neue Funde urartäischer Bewässerungsanlagen in Ostanatolien. U. Finkbeiner, R. Dittmann, & H. Hauptmann (Ed.), Beiträge zur Kulturgeschichte Vorderasiens: Festschrift für Rainer Michael Boehmer içinde (s. 19-48). Philipp von Zabern.

Belli, O. (1996a). Çekiç başlı Urartu demir baltaları. Prof. Dr. Afif Erzen'e Armağan (Anadolu Araştırmaları), 14, 161-182.

Belli, O. (1996b). 1995 Yılı Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. 18. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (Cilt 1, s. 379-409). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (1997). 1995 Yılı Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. XVIII. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (Cilt 1, s. 379-409). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (1998). Anzaf Kaleleri ve Urartu tanrıları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Belli, O. (1999a). The Anzaf fortresses and the gods of Urartu. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Belli, O. (1999b). Urartu Krallığı'nda çivi yazılı metal eşya ve silahlar / Beschriftete Metallgegenstände und Waffen im urartäischen Königreich. N. Başgelen, G. Çelgin, ve V. Çelgin (Ed.), Anatolian and Thracian studies in honour of Zafer Taşlıklıoğlu içinde (s. 271-287). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Belli, O. (2000). Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. O. Belli (Ed.), Türkiye arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi (1932-1999) içinde (s. 201-209). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (2001a). Bronze votive rings with cuneiform inscriptions from Van-Upper Anzaf Fortress. R. M. Boehmer & J. Maran (Ed.), Lux Orientis: Archäologie zwischen Asien und Europa, Festschrift für Harald Hauptmann zum 65. Geburtstag içinde (s. 39-43). Verlag Marie Leidorf.

Belli, O. (2001b). Excavations at the Upper and Lower Anzaf Urartian fortresses. O. Belli (Ed.), Istanbul University's contributions to archaeology in Turkey (1932-2000) içinde (s. 165-171). İstanbul Üniversitesi.

Belli, O. (2003). Van-Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı: Bir ara değerlendirme (1991-2002). Colloquium Anatolicum, 2, 1-49.

Belli, O. (2004). Bronze quivers with cuneiform inscriptions from Van-Upper Anzaf Fortress. A. Sagona (Ed.), A view from the highlands: Trans-Caucasus, Eastern Anatolia and Northwestern Iran, studies in honour of C. A. Burney içinde (s. 281-293). Peeters Publishers.

Belli, O. (2007). Aşağı ve Yukarı Anzaf kaleleri. O. Belli (Ed.), Tarih boyunca Van içinde (s. 176-211). Anadolum Kültür ve Sanat Kitapları.

Cereteli, G. V. (1939). Urartskie pamjatniki muzeja Gruzii / The Urartean monuments in the Georgian Museum Tbilissi. Georgian Branch of the Academy of Sciences of the USSR.

Dinçol, A. M., & Dinçol, B. (1995). Die neuen Inschriften und beschrifteten Bronzefunde aus den Ausgrabungen von den urartäischen Burgen von Anzaf. Th. P. J. van den Hout & J. de Roos (Ed.), Studio Historiae Ardens: Ancient Near Eastern studies presented to Philo H. J. Houwink ten Cate on the occasion of his 65th birthday içinde (s. 23-55). Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut te Istanbul.

Işık, K. (2015). Yeni keşfedilen bir Urartu yazıtı ışığında Yukarı Anzaf Kalesi Susi Tapınağı yazıtları. Colloquium Anatolicum, 14, 56-65.

Salvini, M. (1979). Una 'bilingue' assiro-urartea. O. Carruba (Ed.), Studia Mediterranea Piero Meriggi dicata içinde (Cilt 1, s. 575-593). Aurora Edizioni.

Salvini, M. (2008). Corpus dei testi urartei: Volume I (CTU I). CNR - Istituto di Studi sulle Civiltà dell'Egeo e del Vicino Oriente.