Late Antique Feudal Opposition in Armenia

Van İl merkezinin yaklaşık 10 km kuzeydoğusundaki Dereüstü (Anzaf) Mahallesi sınırlarında yer alan Yukarı Anzaf Kalesi, deniz seviyesinden 1995 m yüksekliktedir ve Türkiye'nin ikinci yüksek rakımlı kazı alanını oluşturmaktadır. Urartu Krallığı'nın Van Gölü Havzası ile Kuzeybatı İran arasındaki askeri ve ticari rotaları kontrol eden stratejik bir üssüdür. Kentin kronolojik kuruluşu, babası İşpuini döneminde inşa edilen Aşağı Anzaf Kalesi'nin 800 metre güneyine dayanır.

Waldemar Belck tarafından 1891 yılında keşfedilen ve I. Dünya Savaşı sürecinde Tiflis Müzesi'ne götürülen kalker yazıt bloğundaki ifadelere göre yerleşme, Kral Menua (MÖ 810–786) döneminde Tanrı Haldi adını taşıyan bir susi tapınağı ve anıtsal bir kale olarak imar edilmiştir. Prof. Dr. Oktay Belli tarafından 1991-2007 yılları arasında yürütülen kazılarda; 6 hektarlık oval sitadeli ve 20 hektara yayılan surlu aşağı şehriyle krali bir kentin varlığı belgelenmiştir. Anıtsal surlarla çevrili sitadele giriş, kulelerle desteklenen kuzey ve güney kapılarıyla sağlanmaktadır.

Sitadelin en yüksek güney noktasında yer alan 13,40 x 13,40 metre ölçülerindeki kare planlı, köşeleri rizalitli susi tapınağı Orta Çağ tahribatı nedeniyle büyük ölçüde yıkılmış olsa da doğu duvarıyla günümüze ulaşabilmiştir. Tapınağın kuzeybatısındaki saray kompleksinde 10 x 29 metre boyutlarında, 7 adet yazıtlı sütun kaidesine sahip bir kabul salonu, fresk kalıntıları barındıran duvarlar ve boyun kısımlarına kadar zemine gömülü, üzerinde çivi yazılı mühür ile ölçekler bulunan erzak küplerinin (pithos) yer aldığı depo odaları açığa çıkarılmıştır.

Ayman, İ. (2013). Urartu Krallığı'nın Yayılım Alanı İçerisinde Yer Alan Yerleşim Tipleri, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul.

Belck, W., & Lehmann-Haupt, C. F. (1892). Mitteilungen über weitere Ergebnisse ihrer Studien an den neugefundenen armenischen Keilinschriften. Zeitschrift für Ethnologie: Organ der Verhandlungen der Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, 24, 477-488.

Belli, O. (1993). 1991 Yılı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. XIV. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (s. 441-468). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (1995a). 1994 Yılı Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. 17. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (Cilt 1, s. 379-408). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (1995b). Neue Funde urartäischer Bewässerungsanlagen in Ostanatolien. U. Finkbeiner, R. Dittmann, & H. Hauptmann (Ed.), Beiträge zur Kulturgeschichte Vorderasiens: Festschrift für Rainer Michael Boehmer içinde (s. 19-48). Philipp von Zabern.

Belli, O. (1996a). Çekiç başlı Urartu demir baltaları. Prof. Dr. Afif Erzen'e Armağan (Anadolu Araştırmaları), 14, 161-182.

Belli, O. (1996b). 1995 Yılı Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. 18. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (Cilt 1, s. 379-409). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (1997). 1995 Yılı Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. XVIII. Kazı Sonuçları Toplantısı içinde (Cilt 1, s. 379-409). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (1998). Anzaf Kaleleri ve Urartu tanrıları. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Belli, O. (1999a). The Anzaf fortresses and the gods of Urartu. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Belli, O. (1999b). Urartu Krallığı'nda çivi yazılı metal eşya ve silahlar / Beschriftete Metallgegenstände und Waffen im urartäischen Königreich. N. Başgelen, G. Çelgin, ve V. Çelgin (Ed.), Anatolian and Thracian studies in honour of Zafer Taşlıklıoğlu içinde (s. 271-287). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Belli, O. (2000). Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı. O. Belli (Ed.), Türkiye arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi (1932-1999) içinde (s. 201-209). T.C. Kültür Bakanlığı.

Belli, O. (2001a). Bronze votive rings with cuneiform inscriptions from Van-Upper Anzaf Fortress. R. M. Boehmer & J. Maran (Ed.), Lux Orientis: Archäologie zwischen Asien und Europa, Festschrift für Harald Hauptmann zum 65. Geburtstag içinde (s. 39-43). Verlag Marie Leidorf.

Belli, O. (2001b). Excavations at the Upper and Lower Anzaf Urartian fortresses. O. Belli (Ed.), Istanbul University's contributions to archaeology in Turkey (1932-2000) içinde (s. 165-171). İstanbul Üniversitesi.

Belli, O. (2003). Van-Aşağı ve Yukarı Anzaf Urartu kaleleri kazısı: Bir ara değerlendirme (1991-2002). Colloquium Anatolicum, 2, 1-49.

Belli, O. (2004). Bronze quivers with cuneiform inscriptions from Van-Upper Anzaf Fortress. A. Sagona (Ed.), A view from the highlands: Trans-Caucasus, Eastern Anatolia and Northwestern Iran, studies in honour of C. A. Burney içinde (s. 281-293). Peeters Publishers.

Belli, O. (2007). Aşağı ve Yukarı Anzaf kaleleri. O. Belli (Ed.), Tarih boyunca Van içinde (s. 176-211). Anadolum Kültür ve Sanat Kitapları.

Cereteli, G. V. (1939). Urartskie pamjatniki muzeja Gruzii / The Urartean monuments in the Georgian Museum Tbilissi. Georgian Branch of the Academy of Sciences of the USSR.

Dinçol, A. M., & Dinçol, B. (1995). Die neuen Inschriften und beschrifteten Bronzefunde aus den Ausgrabungen von den urartäischen Burgen von Anzaf. Th. P. J. van den Hout & J. de Roos (Ed.), Studio Historiae Ardens: Ancient Near Eastern studies presented to Philo H. J. Houwink ten Cate on the occasion of his 65th birthday içinde (s. 23-55). Nederlands Historisch-Archaeologisch Instituut te Istanbul.

Işık, K. (2015). Yeni keşfedilen bir Urartu yazıtı ışığında Yukarı Anzaf Kalesi Susi Tapınağı yazıtları. Colloquium Anatolicum, 14, 56-65.

Salvini, M. (1979). Una 'bilingue' assiro-urartea. O. Carruba (Ed.), Studia Mediterranea Piero Meriggi dicata içinde (Cilt 1, s. 575-593). Aurora Edizioni.

Salvini, M. (2008). Corpus dei testi urartei: Volume I (CTU I). CNR - Istituto di Studi sulle Civiltà dell'Egeo e del Vicino Oriente.

Tuğrul, A. B., & Belli, O. (1992). Van Yukarı Anzaf Urartu Kalesi bronz buluntularının radyografi tekniği ile değerlendirilmesi. 8. Arkeometri Sonuçları Toplantısı içinde (s. 441–452). T.C. Kültür Bakanlığı.

Tuğrul, A. B., & Belli, O. (1994a). Yukarı Anzaf Kalesi'nde bulunan bronz sadakların radyografi tekniği ile değerlendirilmesi. 9. Arkeometri Sonuçları Toplantısı içinde (s. 65–75). T.C. Kültür Bakanlığı.

Tuğrul, A. B., & Belli, O. (1994b). Cuneiform inscriptions made visible on bronze plates from Upper Anzaf Fortress, Turkey. Antiquity, 68(260), 638-640.

Yalçın, Ü., Belli, O., & Maddin, R. (1999). Van Yukarı Anzaf Urartu Kalesi'nde bulunan metal eserler üzerine arkeometalurjik araştırmalar. 10. Arkeometri Sonuçları Toplantısı içinde (s. 39-53). T.C. Kültür Bakanlığı.